“Khi mà người lãnh đạo có tư duy đúng, có tinh thần chỉ đạo quyết liệt và được sự ủng hộ của cả bộ máy thì họ sẽ làm tốt việc đưa Nghị quyết 57 đi vào cuộc sống”.
Đó là chia sẻ của TS. Nguyễn Quân - nguyên Ủy viên BCH Trung ương Đảng, nguyên Bộ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ (KH&CN), Chủ tịch Hội Tự động hóa Việt Nam - về cách tháo gỡ điểm nghẽn trong triển khai Nghị quyết 57 tại các địa phương.
Bài học từ những đô thị tiên phong
Kể từ khi Bộ Chính trị ban hành Nghị quyết số 57-NQ/TW ngày 22/12/2024, công tác triển khai trên phạm vi cả nước đã ghi nhận những kết quả nền tảng quan trọng. Nổi bật là việc Quốc hội thông qua Luật Khoa học, Công nghệ và Đổi mới sáng tạo năm 2025, cùng với sự chủ động của các bộ, ngành, địa phương trong việc hoàn thiện khung khổ pháp lý và ban hành chương trình hành động. Tuy nhiên, thực tiễn triển khai tại cơ sở vẫn cho thấy sự phân hóa rõ nét: Bên cạnh những mô hình bứt phá hiệu quả, không ít địa phương vẫn còn lúng túng trong tổ chức thực hiện.
Trao đổi về thực trạng này, TS. Nguyễn Quân nhận định, khó khăn lớn nhất ở cấp địa phương hiện nay nằm ở nhận thức và năng lực tổ chức thực hiện: “Có thể nói, về nhận thức đối với vấn đề này của các lãnh đạo bộ ngành ở Trung ương ngày một tường minh hơn và cũng hành động một cách quyết liệt hơn. Tuy nhiên, một số địa phương vẫn còn những khó khăn như tinh thần Nghị quyết 57 thì quán triệt được nhưng quá trình tổ chức thực hiện thì lại còn nhiều vướng mắc”.
TS Nguyễn Quân - Nguyên Uỷ viên BCH Trung ương Đảng, Nguyên Bộ trưởng Khoa học và Công nghệ, Chủ tịch Hội tự động hóa Việt Nam. (Ảnh: Công Tâm)
Dẫn chứng từ bài học thành công của Hà Nội, Đà Nẵng và TP.HCM, TS. Nguyễn Quân cho biết, các thành phố này đã ban hành và vận dụng linh hoạt các cơ chế đặc thù, sớm đi đầu trong việc thành lập các quỹ đầu tư mạo hiểm có sự tham gia của ngân sách Nhà nước, chấp nhận rủi ro và thất bại trong nghiên cứu. Đây chính là động lực để các thành phố bứt phá và phát triển mạnh thời gian qua.
Trong khi đó, nhiều địa phương khác vẫn đang rụt rè, chưa quyết liệt thực hiện. Các công cụ như Quỹ Phát triển KH&CN, cơ chế thử nghiệm có kiểm soát (Sandbox) đến nay vẫn vắng bóng tại nhiều nơi khiến cho việc hiện thực hoá các mục tiêu của Nghị quyết 57 vẫn chưa được như kỳ vọng.
TS. Nguyễn Quân chỉ ra bài học mấu chốt, nơi nào người đứng đầu có tư duy đúng, hành động quyết liệt và chủ động vận dụng các cơ chế đặc thù, nơi đó cả bộ máy sẽ chuyển động nhịp nhàng.
Điểm nghẽn thể chế và tâm lý “sợ sai”
Một thực tế đáng lo ngại là tiến độ hấp thụ nguồn lực dành cho KH&CN còn rất chậm. Trong tổng số 95.000 tỷ đồng được Quốc hội phân bổ năm 2026, Bộ Tài chính đã tham mưu giao dự toán 82,75 nghìn tỷ đồng, phân bổ 71.000 tỷ đồng. Tuy nhiên, đến ngày 10/6/2026 mới giải ngân 8.700 tỷ đồng. Hàng loạt địa phương như Đồng Tháp, Sơn La,… ghi nhận tỷ lệ giải ngân ở mức rất thấp.
Theo các chuyên gia, nguyên nhân căn cơ không nằm ở việc thiếu kinh phí, mà bắt nguồn từ tư duy quản lý hành chính. Hoạt động nghiên cứu KH&CN vốn đòi hỏi sự linh hoạt và tính thời điểm cao, nhưng hiện vẫn bị đối xử như những dự án đầu tư xây dựng cơ bản. Quy trình lập kế hoạch, dự toán, thẩm định và phê duyệt kéo dài khiến các bài toán thực tiễn khi nhận được tiền đã trở nên lạc hậu.
Việt Nam đang tạo dựng nền móng vững chắc để nguồn nhân lực chất lượng cao phát triển. (Ảnh: Đỗ Huệ)
Mặt khác, tinh thần chuyển từ “tiền kiểm” sang “hậu kiểm” vẫn chưa thể tạo ra bước đột phá thực chất do thiếu hành lang pháp lý bảo vệ nhà khoa học và cán bộ cơ sở. Khi nghiên cứu tạo ra cái mới, việc điều chỉnh thông số, nội dung hay đối mặt với rủi ro thất bại là tất yếu. Nếu không có quy định rõ ràng về miễn trừ trách nhiệm pháp lý, trừ trường hợp tham nhũng, trục lợi thì tâm lý sợ sai, sợ bị xử lý vi phạm khi thanh quyết toán sẽ tiếp tục ảnh hưởng tới đam mê và tính tự chủ của giới nghiên cứu.
Ở góc độ doanh nghiệp, các rào cản thuế và cơ chế trích lập quỹ vẫn trói buộc nguồn lực. Hạn mức trích lập lợi nhuận trước thuế dù được nâng lên nhưng vẫn chưa đủ sức tạo ra cú hích tài chính cho các đề án R&D quy mô lớn. Chúng ta cần một tư duy “nuôi dưỡng nguồn thu” triệt để: Chấp nhận miễn giảm thuế nhiều hơn hôm nay để doanh nghiệp đổi mới công nghệ, tăng trưởng doanh thu và đóng góp ngân sách gấp nhiều lần trong tương lai.
3 ưu tiên chiến lược cho cấp địa phương
Để Nghị quyết 57 không dừng lại ở những bản kế hoạch trên giấy mà đi thẳng vào cuộc sống, TS. Nguyễn Quân khuyến nghị lãnh đạo các địa phương cần tập trung thực thi 3 nhiệm vụ cấp bách:
Đầu tiên là xác định sản phẩm chủ lực và trao quyền cho Tổng công trình sư. Địa phương phải chọn đúng sản phẩm thế mạnh gắn với danh mục công nghệ chiến lược quốc gia. Đi liền với đó là đầu tư thỏa đáng tới ngưỡng và áp dụng mô hình “Tổng công trình sư” với quyền tự chủ cao nhất để dẫn dắt nghiên cứu đến cùng.
Tiếp đến là vận hành triệt để cơ chế Quỹ. Cần chấm dứt quản lý theo kiểu dự án đầu tư xây dựng cơ bản. Nguồn vốn KH&CN phải luôn sẵn sàng trong quỹ, được tự động chuyển nguồn sang năm sau và chỉ thanh quyết toán một lần theo hợp đồng thay vì ép theo năm tài chính.
Cuối cùng là chính sách trọng dụng và kiến tạo môi trường làm việc. Đãi ngộ nhà khoa học không đơn thuần là tăng lương, mà là trao quyền tự chủ về học thuật, ngân sách, quyền mời gọi chuyên gia giỏi trong và ngoài nước cũng như trang bị cơ sở vật chất tương xứng.
Khi những điểm nghẽn về thể chế được tháo gỡ và bản lĩnh của người đứng đầu tại từng địa phương được phát huy, KH&CN sẽ thực sự trở thành động lực đưa đất nước bước vào kỷ nguyên phát triển mới.
