Thị thực mở cửa, thể chế giữ người

Một chuyên gia trí tuệ nhân tạo (AI) có thể trở về Việt Nam sau một chuyến bay, nhưng sáng thứ Hai đầu tiên ở nơi làm việc mới, họ sẽ hỏi: Tôi có được chọn cộng sự không? Bao giờ có đủ năng lực tính toán và dữ liệu? Mất bao lâu để mua một dịch vụ kỹ thuật? Quyền sở hữu trí tuệ thuộc về ai? Và nếu một thử nghiệm nghiêm túc thất bại, tôi có bị xem là đã làm sai không?

Những câu hỏi có vẻ vụn vặt ấy lại quyết định một người tài có làm được việc lớn hay không. Danh xưng và đãi ngộ đều đáng quý, nhưng những người cầm trên tay tấm "thị thực nhân tài" chắc chắn còn nhìn vào một điều giản dị hơn: ở đây, ý tưởng có biến thành công trình, sản phẩm hay doanh nghiệp được không?

Thị thực nhân tài cần, nhưng chưa đủ

Việt Nam đang nghiên cứu xây dựng "thị thực nhân tài", kèm cơ chế một cửa và chính sách về cư trú, lao động, thuế, nhà ở, y tế, giáo dục cho nhân tài và gia đình. Đây là bước cần thiết khi các nước đều đang trong cuộc đua giành người giỏi về AI. Nhưng tấm thị thực chỉ mở cánh cửa, điều thực sự giữ họ ở lại là môi trường làm việc có quyền tự chủ, nguồn lực đủ dùng, đồng nghiệp giỏi và luật chơi đáng tin cậy.

Việt Nam không thiếu chủ trương đúng. Nghị quyết 57 đặt khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo vào vị trí đột phá; chính sách mới cho phép đãi ngộ cao hơn.

Tuy vậy, giữa năm 2026, Bộ Nội vụ phải ra văn bản đôn đốc vì triển khai còn chậm: từ xác định nhu cầu đến điều kiện làm việc đều còn vướng. Khoảng cách bây giờ là làm cho chủ trương ấy "chạy thật".

Tôi hiểu "thể chế" là luật chơi, quyền hạn, động lực và giải trình; còn "thiết chế" là nơi biến luật chơi thành hành động: đại học, viện, quỹ, doanh nghiệp, cơ quan điều phối… Chính sách chỉ sống khi các thiết chế vận hành. Một viện được trao quyền trên giấy nhưng vẫn phải xin nhiều tầng để tuyển người hay mua máy thì tự chủ chưa đến phòng thí nghiệm.

Nhân tài AI không chỉ là vài nhà khoa học nhiều công bố. Một hệ sinh thái mạnh còn cần các kỹ sư đưa mô hình vào vận hành, các chuyên gia ngành hiểu bài toán, những nhà sáng lập biết thương mại hóa, và rất nhiều người thành thạo việc làm dữ liệu và giám sát an toàn.

Tận dụng tài năng trong nước và quốc tế

Đối với Việt Nam trong giai đoạn này, tôi nghĩ điểm khởi đầu vẫn là phát hiện và nuôi dưỡng tài năng trong nước. Các chương trình dành cho học sinh, sinh viên năng khiếu nên tập trung bồi dưỡng năng lực sáng tạo, biết hỏi và phán đoán độc lập - những thứ này càng quý khi AI đã làm các câu trả lời trở nên quá rẻ - qua nghiên cứu sớm và dự án liên ngành, thay vì thêm một đường đua thi cử.

Những chương trình hợp tác quốc tế cần được tăng cường. Đó là những thỏa thuận cụ thể hơn, chẳng hạn phòng thí nghiệm chung theo nhiệm vụ, bổ nhiệm kép, mời chuyên gia sang làm việc một phần mỗi năm. Không phải ai cũng có thể trở về hoặc đến đây vĩnh viễn, vì thế "tuần hoàn chất xám" đôi khi thực tế hơn hồi hương trọn gói.

Singapore đã gắn thị thực linh hoạt với nơi làm việc tốt. Họ có ONE Pass, thời hạn 5 năm, gắn với người thay vì một chủ sử dụng, cho phép đồng thời làm việc, điều hành hay lập nhiều doanh nghiệp.

Chương trình AI Singapore "100 Experiments" đồng tài trợ tối đa 150.000 SGD cho mỗi dự án; doanh nghiệp đối ứng bằng tiền và nhân lực, nhóm kỹ sư xây sản phẩm mẫu trong sáu tháng. Chương trình cho biết đã hoàn thành hơn 300 dự án, trong đó những nhân tài được nối ngay với những bài toán thật.

Tại Anh, Turing AI Global Fellowships vừa công bố cấp tới 4,5 triệu bảng trong 5 năm cho nhà nghiên cứu ngoài Anh chuyển đến, xây nhóm và theo đuổi chương trình dài hạn. Điều đáng học từ họ không chỉ là tiền, mà là thời gian, quyền chủ động và một "bệ phóng" tổ chức.

Ở Trung Quốc năm 2004, Đại học Thanh Hoa thuyết phục Andrew Yao, người đoạt giải Turing, rời Mỹ về làm việc toàn thời gian và trao quyền cho ông xây "Yao Class", rồi Viện Thông tin liên ngành. Từ năm 2010, nhánh trẻ của Kế hoạch Nghìn nhân tài yêu cầu ứng viên trở về toàn thời gian, kèm 500.000 nhân dân tệ hỗ trợ cá nhân và 1-3 triệu tệ kinh phí nghiên cứu.

Bài học không chỉ nằm ở tiền: người tài được mời về cùng quyền dựng nhóm, nguồn lực và một bài toán đủ lớn.

Nhìn từ ba ví dụ ấy, Việt Nam có thể học tinh thần chung, không cần sao chép của ai. Mỗi chuyên gia chủ chốt nên nhận một gói công việc trọn vẹn: mục tiêu, quyền chọn nhóm, ngân sách nhiều năm, dữ liệu và năng lực tính toán, mua sắm nhanh, quy tắc sở hữu trí tuệ, hỗ trợ gia đình và mốc đánh giá. Nếu chỉ trả lương cho cá nhân mà không cấp nguồn lực cho đội ngũ, ta có thể mời được người nổi tiếng nhưng không tạo ra trường phái hay sản phẩm.

Tự chủ và giải trình

Tự chủ cho đại học và viện nghiên cứu đã được nói đến nhiều nhưng chưa đi vào thực chất. Đây phải là những tự chủ thật: được tuyển và trả lương theo giá trị công việc; chọn hướng nghiên cứu; điều chuyển kinh phí trong phạm vi nhiệm vụ; ký hợp đồng với doanh nghiệp; lập doanh nghiệp từ kết quả nghiên cứu và chia sẻ lợi ích sở hữu trí tuệ. Người đứng đầu phòng thí nghiệm chịu trách nhiệm về kết quả thì cũng cần quyền quyết định đầu vào.

Nhưng ngay cả khi được thế, thì tự chủ vẫn không phải một tấm séc trắng. Trách nhiệm giải trình nên chuyển từ kiểm soát từng hóa đơn sang đánh giá theo mốc và kết quả. Nghĩa là trả lời những câu hỏi trọng tâm hơn: Nhóm đã hình thành chưa, công trình có qua phản biện độc lập không, người trẻ có trưởng thành không?

Liêm chính học thuật và xung đột lợi ích cũng phải công khai. Trong đó, cần phân biệt thất bại trung thực với gian lận, vì nếu mọi thất bại đều bị trừng phạt, thì lựa chọn an toàn nhất là không thử điều mới.

Chính sách nhân tài cuối cùng phải chạm vào sản xuất - thứ mà Việt Nam đang yếu và rất cần. Việt Nam có thể chọn vài nhiệm vụ ưu tiên - như AI tiếng Việt, chẩn đoán y tế, theo dõi ô nhiễm không khí, thiết kế chip, tối ưu điện lưới - và đặt đại học, viện, doanh nghiệp cùng làm.

Có thể thấy Mỹ là cường quốc AI trên thế giới nhưng các công ty như OpenAI, Anthropic đóng vai trò mũi nhọn, chính phủ chỉ tạo môi trường hỗ trợ tương tự, nhà nước không quản từng dự án mà chỉ cần góp vốn mồi, cung cấp dữ liệu, mua sắm thử nghiệm...

Để một quỹ hoặc doanh nghiệp tư nhân uy tín tuyển nhóm, quản theo mốc, góp vốn đối ứng. Khi thành công thì phần vốn nhà nước quay lại quỹ cho vòng sau, doanh nghiệp góp bài toán, kỹ sư và thị trường. Không phải nghiên cứu nào cũng phải bán được ngay, nhưng nghiên cứu ứng dụng cần đường ra khỏi bài báo.

Đầu tư vào một nhân tài "lãi" bao nhiêu? Không có đáp số chung, nhất là ở đại học, nơi giá trị còn nằm ở bằng sáng chế, doanh nghiệp tách ra và người được đào tạo. Nhưng Đài Loan là một bài học thành công.

Năm 1985, Đài Loan mời Morris Chang về lãnh đạo ITRI, TSMC ra đời hai năm sau với 48% vốn nhà nước, 28% từ Philips và 24% từ doanh nghiệp Đài Loan.

Từ khi niêm yết, doanh thu và lợi nhuận TSMC tăng bình quân gần 19% mỗi năm; tỉ suất lợi nhuận trên vốn chủ sở hữu (ROE) năm 2025 đạt 35%. Thành quả hôm nay của họ đến từ cả một hệ sinh thái được gầy dựng và chăm sóc sau bốn thập kỷ, chứ không của riêng một nhân tài nào.

Để thiết chế chạy thật

Để các thiết chế "chạy thật", tôi nghĩ có thể bắt đầu bằng mấy việc: tìm đúng người; nuôi năng lực từ sớm; mời bằng gói công việc; giao quyền gắn trách nhiệm; nối với đội ngũ và bài toán sản xuất; đo kết quả cuối cùng. Cần một đầu mối điều phối, thời hạn xử lý rõ và bảng theo dõi công khai; thí điểm ở vài nhiệm vụ và đơn vị đủ năng lực trước khi mở rộng, rồi đánh giá độc lập sau ba năm.

Thành công không nên tính chủ yếu bằng số thị thực đã cấp, số các trung tâm đã mở hay bài báo nghiên cứu khoa học đã công bố. Câu hỏi đáng trả lời hơn là: bao nhiêu nhóm mạnh đã đứng vững; bao nhiêu kỹ sư trẻ được đào tạo; bao nhiêu công nghệ đã được doanh nghiệp đón nhận và sử dụng trong thực tế, và năng suất, năng lực tự chủ đã thay đổi ra sao.

Chỉ đạo "thị thực nhân tài" ngày 24-8 cũng đi theo hướng này: đo bằng kết quả và người đứng đầu chịu trách nhiệm nếu để mất người giỏi vì môi trường làm việc yếu kém. Vì đo đúng thì tổ chức mới có động lực làm đúng.

Người tài không trở về chỉ để được nhận danh xưng "nhân tài". Họ trở về, hoặc chọn gắn bó từ xa, vì có thể làm một công việc xứng đáng bên những đồng nghiệp giỏi và thấy tri thức của mình tạo ra giá trị cho xã hội, cho một quốc gia. Thị thực có thể đưa họ qua cửa khẩu, nhưng chỉ những thiết chế chạy thật mới giúp công trình, công nghệ, doanh nghiệp và chính sách mới thực sự bước ra đời.