Thời bình chơi cổ vật, thời loạn tích vàng ròng
Việc nền kinh tế lớn thứ hai thế giới chi khoản tiền kỷ lục nhập khẩu hơn 1.000 tấn vàng trong 8 tháng đầu năm 2026 đã khiến tôi nhớ lại một câu thành ngữ xa xưa của người Trung Quốc: "Thịnh thế cổ đổng, loạn thế hoàng kim", tạm dịch là "thời bình chơi cổ vật, thời loạn tích vàng ròng".
Đại ý, lúc xã hội hòa bình và kinh tế phát triển, giá trị của đồ cổ, bất động sản hay nghệ thuật tăng cao, nhưng khi có biến động kinh tế hay khủng hoảng, vàng là thứ duy nhất mà người dân tin là giữ nguyên giá trị nội tại và dễ dàng thanh khoản.
Khách hàng xem trang sức và đồ trang trí bằng vàng tại một cửa hàng trang sức ở Hong Kong, Trung Quốc - Ảnh: REUTERS
Theo tờ Financial Times, Ngân hàng Nhân dân Trung Quốc (PBoC) đã công bố đợt mua thêm 20,2 tấn vàng trong tháng 8. Đây là lượng bổ sung hàng tháng lớn nhất của PBoC kể từ tháng 10-2023. Đợt mua này đã kéo dài chuỗi mua vàng vào liên tiếp của PBoC lên 22 tháng, nâng lượng dự trữ vàng được công bố lên mức 2.387 tấn - kỷ lục nối tiếp kỷ lục.
Dữ liệu từ báo cáo mới nhất của Tập đoàn toàn cầu Heraeus (Đức) vào tháng 9-2026 cũng cho thấy một thực tế rõ nét là Trung Quốc đang duy trì tốc độ tích trữ vàng vật chất ở mức lịch sử, bất chấp việc giá vàng liên tục thiết lập các cột mốc cao mới khi vượt ngưỡng 4.000 USD/ounce.
Trước đây, giá vàng thường giảm khi lãi suất thực đồng USD tăng do vàng vốn không tạo ra lợi tức, nhưng đợt mua rầm rộ bất chấp giá vàng liên tục lập đỉnh lịch sử đã chứng minh một điều: lực mua của các ngân hàng trung ương mang tính chiến lược.
Họ sẵn sàng mua vàng ở bất kỳ mức giá nào để hoàn tất mục tiêu đa dạng hóa và phi đô la hóa. Heraeus nhận định: "Nếu Trung Quốc duy trì tốc độ nhập khẩu vàng này trong phần còn lại của năm 2026, tổng lượng nhập khẩu sẽ đạt khoảng 1.700 tấn, mức cao nhất trong thập kỷ này".
Điều đáng chú ý là PBoC tăng mua vàng trong thời điểm Trung Quốc giảm nắm giữ trái phiếu kho bạc Mỹ (Treasury bills) trong danh mục dự trữ ngoại hối xuống chỉ còn 618 tỉ USD trong tháng 7. Đây cũng chính là mức dự trữ thấp nhất kể từ tháng 8-2008.
Trung Quốc đã từng đạt đỉnh cao nắm giữ hơn 1.300 tỉ USD trái phiếu kho bạc Mỹ vào năm 2013. Điều này là dấu hiệu cho thấy các nhà đầu tư Trung Quốc đang đẩy mạnh mua vàng như một phần trong nỗ lực mở rộng đa dạng hóa danh mục tài sản dự trữ.
Mức chênh lệch giá vàng tại Trung Quốc năm 2026, ghi nhận tại Sàn giao dịch vàng Thượng Hải - Nguồn: Hội đồng Vàng thế giới
Quá trình gom vàng của PboC
Mặc dù mua vàng với quy mô lớn trong ba năm qua nhưng tỉ lệ vàng trong tổng dự trữ ngoại hối của Trung Quốc hiện chỉ mới chiếm khoảng 4,5% - 5%. Tỉ lệ này thấp hơn rất nhiều so với mức 60% - 70% của Mỹ hay Đức, Ý, Pháp, Hà Lan - những quốc gia đã tích lũy lượng vàng khổng lồ từ thời Bretton Woods. Do đó, nhóm này không cần mua thêm nhiều nhưng vẫn nắm thế thượng phong về quy mô tài sản bảo chứng.
Trung Quốc, cũng như các quốc gia khác trong nhóm BRICS như Ấn Độ, Brazil dù quy mô dự trữ ngoại hối (USD, euro, trái phiếu) rất lớn, nhưng tỉ trọng vàng trước đây lại cực kỳ thấp, chỉ dưới 10%. Do đó, việc họ mua vàng ráo riết hiện nay thực chất là hành trình "bắt kịp" của Bắc Kinh với các quốc gia phát triển nhằm cân bằng cấu trúc tài sản quốc gia.
Bên cạnh việc mua trên thị trường quốc tế và báo cáo lên Quỹ Tiền tệ quốc tế (IMF), Trung Quốc tận dụng lợi thế là quốc gia khai thác vàng lớn nhất thế giới để giữ lại nguồn vàng nội địa, đồng thời nhập khẩu qua sàn giao dịch Hong Kong và Thượng Hải.
PBoC thực hiện chuỗi mua vàng kéo dài kỷ lục trong vòng 18 tháng liên tiếp từ cuối 2022 đến giữa 2024, và tiếp tục duy trì mua tích lũy đến 2026. Song song với ngân hàng trung ương, Trung Quốc đẩy mạnh nhập khẩu vàng vật chất cho khối tư nhân và các quỹ đầu tư với năm 2026 ghi nhận mức nhập khẩu kỷ lục, có thể đạt mức 1.700 tấn trong năm nay.
Dù PBoC có những nhịp tạm dừng mua công khai khi giá vàng lên quá cao để tránh làm thị trường biến động mạnh, xu hướng dài hạn dịch chuyển từ USD sang vàng của PBoC vẫn là chiến lược cốt lõi trong nhiều năm tới.
Có thể nói, nhu cầu chiến lược dài hạn mang tính vĩ mô của Bắc Kinh với tâm lý phòng vệ rủi ro của khối các tổ chức tư nhân vẫn là động lực chính cho việc thu mua vàng kỷ lục trong bối cảnh ngành trang sức của Trung Quốc tiếp tục gặp khó khăn do giá cao và nhu cầu tiêu dùng yếu.
Phòng ngừa rủi ro địa kinh tế
Thứ nhất là phòng ngừa rủi ro đóng băng tài sản. Bài học từ việc phương Tây đóng băng hơn 300 tỉ USD tài sản dự trữ của Nga sau cuộc xung đột Ukraine năm 2022 khiến PBoC nhận thức rõ rủi ro của việc nắm giữ quá nhiều tài sản định giá bằng đồng USD. Một lượng dự trữ ngoại hối khổng lồ bằng đồng USD/EUR, thay vì là sức mạnh, lại trở thành "con tin tài chính" nằm trong tay đối thủ địa chính trị.
Trong khi đó, vàng vật chất cất giữ trong các hầm chứa ở Bắc Kinh hoặc Thượng Hải được coi là tài sản an toàn không rủi ro tín dụng (zero-credit risk) và không thể bị phong tỏa từ xa. Không ai có thể ra lệnh "đóng băng" hay "tịch thu" số vàng nằm trực tiếp trên lãnh thổ Trung Quốc. Để hình dung một cách bình dân, việc PBoC gom vàng giống như một gia đình chuyển bớt tiền gửi ở ngân hàng bên ngoài vốn có thể bị phong tỏa nếu xảy ra tranh chấp về mua vàng miếng về chôn chân giường.
Và không chỉ Trung Quốc. Ông Christopher Hamilton, Trưởng bộ phận giải pháp khách hàng khu vực châu Á - Thái Bình Dương (trừ Nhật Bản) tại Invesco, chia sẻ với Financial Times: "Chúng ta đang ở trong một môi trường mà ai cũng muốn sở hữu tài sản thực". Đức, Áo, Hungary, Ba Lan và mới đây là Ấn Độ đã đưa hàng trăm tấn vàng về nước. Vào tháng 8 vừa rồi, Chính phủ Hà Lan đã chuyển một phần dự trữ vàng của mình từ New York về London.
Trung Quốc thậm chí còn chủ động thoái vốn khỏi trái phiếu kho bạc Mỹ để chuyển sang vàng vốn được coi là có độ an toàn cao hơn, nhằm tránh rủi ro lạm phát và nợ công đang tăng nhanh của Mỹ. Trong bối cảnh nợ công của Mỹ vượt ngưỡng 35.000 tỉ USD và lạm phát trên đà tăng ở Mỹ, thì mua vàng được coi là tốt hơn so với việc nắm giữ trái phiếu Mỹ dài hạn có lãi suất thực âm.
Một lý do chính trị cũng không kém phần quan trọng, đó là để thúc đẩy quốc tế hóa đồng RMB và xây dựng thay thế hệ thống thanh toán SWIFT của phương Tây. PBoC cũng cần một kho vàng đủ lớn làm bảo chứng niềm tin cho các đối tác thương mại.
Để thuyết phục các nước khác sử dụng đồng nhân dân tệ (RMB) trong giao dịch thay cho USD, Trung Quốc cần chứng minh đồng tiền của mình có "sức nặng" và sự tự chủ. Việc sở hữu một kho vàng đủ lớn giúp củng cố niềm tin quốc tế vào đồng RMB, đặc biệt là trong các giao dịch thương mại năng lượng và hàng hóa với các nước thuộc khối BRICS hay phương Nam toàn cầu (Global South).
Vàng còn có thể đóng vai trò là "đồng tiền trung gian" trung lập, cho phép thực hiện các giao dịch thanh toán quy mô lớn mà không cần thông qua hạ tầng ngân hàng phương Tây. Trung Quốc hiện khai thác Sàn giao dịch vàng Thượng Hải (SGE) để cho phép các quốc gia xuất khẩu dầu mỏ/tài nguyên sang Trung Quốc đổi RMB mua lấy vàng có thể cất giữ tại Trung Quốc hoặc mang về nước, hoàn thiện vòng tuần hoàn tài chính độc lập.
Căng thẳng thương mại Mỹ - Trung, cuộc chiến công nghệ bán dẫn và những biến số địa chính trị quanh eo biển Đài Loan khiến nguy cơ Trung Quốc đối mặt với các lệnh trừng phạt tài chính gia tăng không phải là không có khả năng xảy ra.
Một cửa hàng trang sức vàng tại quận Hoàng Phố, Thượng Hải năm 2026 - Ảnh: AFP
Lực đẩy vàng từ tổ chức tư nhân và hộ gia đình
Trả lời Financial Times, bà Lisa Liu, Giám đốc điều hành tại Gold Mountains Asset Management (thuộc Zijin Mining Group, tập đoàn khai thác vàng lớn nhất Trung Quốc), nhận định: "Cả ngân hàng trung ương lẫn các nhà đầu tư tư nhân đều đang đa dạng hóa nguồn dự trữ và tiền tiết kiệm sang một loại tài sản không có rủi ro đối tác, như một phần của chiến lược bảo toàn tài sản dài hạn".
Chính sự trầm lắng kéo dài của thị trường bất động sản cùng biến động của chứng khoán nội địa khiến người dân Trung Quốc thiếu hụt các kênh đầu tư sinh lời an toàn. Do đó, vàng trở thành một kênh ưa thích.
Ngoài ra, lãi suất tiền gửi tiết kiệm bằng đồng RMB xuống thấp khiến việc nắm giữ tiền mặt mất dần sức hấp dẫn. Lãi suất tiền gửi tiết kiệm bằng đồng nhân dân tệ (RMB) tại Trung Quốc hiện ở mức rất thấp, trung bình dao động từ 1,1% - 1,8%/năm.
Mức lãi suất tiệm cận đáy lịch sử này là kết quả nhiều đợt cắt giảm lãi suất định hướng của PBoC nhằm giảm áp lực chi phí vốn cho ngân hàng và kích thích dòng tiền chuyển dịch từ tiết kiệm sang tiêu dùng hoặc các kênh đầu tư khác. Đây chính là một trong những động lực chính đẩy người dân Trung Quốc tìm đến vàng như một hình thức tích trữ bảo toàn giá trị thay thế.
Văn hóa Trung Quốc cũng coi vàng là một tài sản đầu tư có giá trị. Năm 2013, các bà "Trung Quốc đại mụ" - một thuật ngữ dùng để chỉ lực lượng phụ nữ trung niên Trung Quốc - "nổi tiếng" vì làm rung chuyển cả sàn giao dịch Wall Street khi ồ ạt chi hàng chục tỉ USD mua hàng trăm tấn vàng khi giá giảm.
Các "đại mụ" tận dụng mức vàng giảm giá sâu nhất trong ba thập kỷ một cách nhuần nhuyễn, làm thất bại kế hoạch của các "phù thủy" tài chính Wall Street - những người liên tục bán khống kim loại quý này với hy vọng ép giá xuống thấp hơn nữa. Kể từ đó, thuật ngữ "Trung Quốc đại mụ" nổi tiếng toàn cầu.
"Đây không phải là một giao dịch ngắn hạn, mà là sự tái định vị tài sản kéo dài nhiều năm của cả hộ gia đình lẫn giới chức chính thức. Quy mô và tính bền bỉ trong đợt mua của Trung Quốc hiện là động lực cốt lõi của giá vàng toàn cầu, chúng tôi dự báo xu hướng này sẽ tiếp diễn chừng nào những bất ổn về tăng trưởng và địa chính trị vẫn tồn tại" - bà Liu nói thêm.
Nhìn vào bức tranh toàn cảnh, quá trình tích lũy và quản trị dự trữ ngoại tệ, vàng của Trung Quốc trong ba thập niên qua (1996 - 2026) đại diện cho sự chuyển dịch chiến lược từ "tích tụ vốn tối đa phục vụ tăng trưởng hướng về xuất khẩu" sang "tái cấu trúc tài sản, phòng vệ rủi ro địa chính trị và phi đô la hóa".
Đặc biệt, làn sóng thu mua vàng bùng nổ của Trung Quốc trong năm 2026 là tín hiệu rõ ràng cho thấy Bắc Kinh có sự chuẩn bị chiến lược cho một thế giới đa cực và nhiều biến động địa chính trị.
Đối với kinh tế thế giới, điều này vừa là động cơ thúc đẩy tiến trình tái cấu trúc hệ thống tiền tệ quốc tế, vừa là lời nhắc nhở về tầm quan trọng của quản trị rủi ro tài sản quốc gia trong kỷ nguyên mới.
