Một chiếc máy bay Boeing 737 MAX 8 của Hãng hàng không Flydubai chuẩn bị hạ cánh xuống sân bay Ben Gurion của Israel ngày 30-9-2026 - Ảnh: AFP
Khi tham gia Tổ xây dựng Luật Hàng không dân dụng Việt Nam 2025, tôi từng đặc biệt quan tâm đến một nội dung tưởng khá kỹ thuật: cơ sở dữ liệu về hàng không dân dụng và hệ thống dữ liệu an toàn hàng không. Luật mới dành riêng một điều cho cơ sở dữ liệu về hàng không dân dụng, đồng thời giao cơ quan chức năng hàng không Việt Nam xây dựng trung tâm dữ liệu an toàn hàng không.
Cập nhật thông tin thế nào cho thống nhất?
Điều tôi quan tâm khi ấy không phải trung tâm sẽ có bao nhiêu máy chủ hay dùng phần mềm gì, mà là một câu hỏi thực tế hơn: những thông tin nằm ở nhiều nơi có thể được kết nối đủ sớm để giúp nhận ra một nguy cơ hay không?
Vụ việc trên chuyến bay FZ1073 của Flydubai từ Dubai đi Tel Aviv ngày 30-9 khiến câu hỏi ấy trở nên cụ thể.
Ngày 3-10, Tổng công tố UAE cho biết điều tra bước đầu xác định cơ phó đã dùng chiếc rìu khẩn cấp trong buồng lái tấn công cơ trưởng và tìm cách giành quyền điều khiển máy bay. Máy bay sau đó được một phi công dự bị tiếp quản và hạ cánh tại Tabuk, Saudi Arabia.
Royal Air Maroc cũng xác nhận người cơ phó này từng trải qua ba tháng đào tạo trong quá trình tuyển dụng năm 2025 nhưng sau đó không được lựa chọn. Hãng không công bố lý do nên không thể suy diễn quyết định ấy có liên quan đến vụ việc sau này. Nhưng chi tiết đó gợi ra câu hỏi: khi một phi công chuyển hãng, chuyển quốc gia, những thông tin có ý nghĩa đối với an toàn và an ninh có đi cùng người đó hay không?
Bằng lái, năng định, chứng chỉ sức khỏe hay số giờ bay thường có quy trình kiểm tra khá rõ. Khó hơn là những thông tin hình thành trong quá trình làm việc: kết quả huấn luyện, hạn chế khai thác, hình thức kỷ luật, quyết định tạm đình chỉ hay một cảnh báo cần xác minh thêm. Mỗi thông tin riêng lẻ có thể chưa nói lên nhiều điều nhưng khi đặt cạnh nhau, chúng có thể cho thấy một vấn đề mà từng nơi riêng rẽ không nhìn thấy.
Mỹ đã có một cách làm đáng tham khảo. Năm 2021, Cục Hàng không Liên bang Mỹ (FAA) ban hành quy định về Cơ sở dữ liệu hồ sơ phi công. Các hãng thuộc phạm vi áp dụng phải đưa những dữ liệu nhất định vào hệ thống do FAA quản lý; đơn vị tuyển dụng phải tra cứu trước khi quyết định nhận một phi công. Dữ liệu có thể gồm chứng chỉ, năng định, huấn luyện, tai nạn, sự cố và một số hình thức xử lý, kỷ luật. Phi công có thể đổi nơi làm việc, nhưng lịch sử nghề nghiệp liên quan đến an toàn không vì thế mà bắt đầu lại từ đầu.
Việt Nam đã có nền tảng pháp lý cho hướng đi này. Điều 8 Luật Hàng không dân dụng Việt Nam 2025 quy định về cơ sở dữ liệu hàng không dân dụng; Điều 82 giao cơ quan chức năng hàng không xây dựng Trung tâm dữ liệu an toàn hàng không.
Nghị định 221/2026/NĐ-CP tiếp tục quy định dữ liệu về người lái và nhân viên hàng không, huấn luyện, kiểm tra, năng định, sự cố, tai nạn và xử lý vi phạm. Nghị định cũng yêu cầu người sử dụng lao động báo cáo về kỷ luật lao động đối với nhân viên hàng không và cập nhật các chỉ tiêu báo cáo lên cơ sở dữ liệu.
Như vậy, nhiều thông tin cần thiết đã được pháp luật xác định. Vấn đề tiếp theo là cập nhật thế nào cho thống nhất, ai được quyền tiếp cận và khi nào một thông tin phải được chuyển đến người có trách nhiệm.
Cơ trưởng Smit Machchhar bị thương được đưa khỏi máy bay sau khi chuyến bay Flydubai hạ cánh tại Saudi Arabia ngày 30-9 - Ảnh: CHANNEL 12
Những việc cần làm
Theo tôi, việc đầu tiên cần làm là Bộ Xây dựng sớm ban hành thông tư hướng dẫn riêng về cơ sở dữ liệu hàng không dân dụng. Thông tư cần quy định rõ danh mục dữ liệu bắt buộc, đơn vị chịu trách nhiệm cập nhật, thời hạn cập nhật, chuẩn kết nối và quyền khai thác. Với dữ liệu liên quan trực tiếp đến giấy phép, huấn luyện, kiểm tra năng lực, đình chỉ, xử lý vi phạm hoặc hạn chế khai thác, cách ghi nhận phải thống nhất để khi một nhân viên chuyển đơn vị, thông tin cần thiết không bị đứt quãng.
Việc thứ hai là sớm đưa Trung tâm dữ liệu an toàn hàng không vào vận hành thực chất. Trung tâm không nên chỉ là nơi lưu hồ sơ, mà phải phục vụ nhận diện mối nguy, đánh giá rủi ro và cảnh báo. Không phải mọi cơ quan đều cần xem toàn bộ hồ sơ của một cá nhân; nhiều khi hệ thống chỉ cần báo rằng một giấy phép đang bị hạn chế, một yêu cầu kiểm tra chưa hoàn thành hoặc có thông tin cần xác minh trước khi bố trí nhiệm vụ.
Việc thứ ba là cụ thể hóa cơ chế trao đổi thông tin với nước ngoài. Điều 83 Luật Hàng không dân dụng Việt Nam 2025 đã quy định việc chia sẻ thông tin an toàn với quốc gia liên quan.
Với nhân sự từng học tập, huấn luyện hoặc làm việc ở nước ngoài, cần có quy trình để cơ quan chức năng xác minh những thông tin thực sự cần thiết khi cấp phép hoặc giám sát các vị trí an toàn trọng yếu.
Tất nhiên, kết nối dữ liệu không có nghĩa là gom mọi thông tin về một con người vào một hồ sơ chung. Dữ liệu sức khỏe và đời tư phải được bảo vệ; một sai sót vô ý cũng không thể bị đối xử như hành vi cố ý. Nếu người lao động lo rằng mọi báo cáo an toàn đều có thể trở thành bất lợi lâu dài cho mình, họ sẽ có xu hướng im lặng, và điều đó lại làm hệ thống kém an toàn hơn.
Vụ Flydubai còn nhiều tình tiết phải chờ kết luận điều tra. Nhưng câu hỏi mà nó đặt ra đã khá rõ: khi con người có thể chuyển hãng, chuyển quốc gia, những thông tin thực sự liên quan đến an toàn và an ninh có được kết nối đủ sớm hay không.
Nếu dữ liệu giúp người có trách nhiệm nhận ra một nguy cơ trước khi nó trở thành sự cố, đó mới là giá trị thiết thực của chuyển đổi số trong hàng không.
