Cha mẹ, người giám hộ không có toàn quyền quyết định
Trao đổi với phóng viên Báo Tiền Phong, Luật sư Đặng Văn Dũng, Giám đốc Công ty Luật TNHH Hãng Luật Quốc Tế Tự Do (Hãng Luật Tự Do), cho rằng những băn khoăn của dư luận về đề xuất quy định hạ thấp độ tuổi người được hiến mô, tạng xuống dưới 18 tuổi là dễ hiểu, bởi đây là vấn đề gắn với quyền nhân thân, sức khỏe và tính mạng của người chưa thành niên, đặc biệt là trẻ em. Theo ông, cần phân biệt rõ nguyện vọng của trẻ, quyền đại diện của cha mẹ hoặc người giám hộ và những điều kiện pháp lý bắt buộc để việc hiến tặng được xem xét, thực hiện.
Theo Điều 20 và Điều 21 Bộ luật Dân sự năm 2015, người thành niên là người từ đủ 18 tuổi trở lên; người chưa thành niên là người chưa đủ 18 tuổi. Năng lực hành vi dân sự của người chưa thành niên được xác định theo từng nhóm tuổi.
Người dưới 6 tuổi không tự mình xác lập, thực hiện giao dịch dân sự; người từ đủ 6 đến dưới 15 tuổi phải được người đại diện theo pháp luật đồng ý khi xác lập, thực hiện giao dịch dân sự, trừ những giao dịch phục vụ nhu cầu sinh hoạt hằng ngày phù hợp với lứa tuổi.
Người từ đủ 15 đến dưới 18 tuổi được tự mình xác lập, thực hiện giao dịch dân sự, trừ những trường hợp pháp luật quy định phải có sự đồng ý của người đại diện.
Tuy nhiên, luật sư Dũng cho rằng hiến mô, bộ phận cơ thể người không thể được xem như một giao dịch dân sự thông thường. Đây là hành vi nhân thân đặc biệt, liên quan trực tiếp đến cơ thể con người và có thể dẫn đến những hệ quả y khoa không thể đảo ngược. Vì vậy, không thể chỉ dựa vào các quy định chung về năng lực hành vi dân sự để kết luận rằng cha mẹ hoặc người giám hộ có thể quyết định thay trẻ trong mọi trường hợp.
Luật sư Đặng Văn Dũng, Giám đốc Công ty Luật TNHH Hãng Luật Quốc Tế Tự Do (Hãng Luật Tự Do)
Điều 136 Bộ luật Dân sự năm 2015 quy định cha, mẹ là người đại diện theo pháp luật của con chưa thành niên; người giám hộ là người đại diện theo pháp luật của người được giám hộ theo quy định. Hai tư cách này có căn cứ xác lập và phạm vi trách nhiệm pháp lý khác nhau.
Đối với quan hệ cha mẹ và con chưa thành niên, quyền đại diện phát sinh từ quan hệ cha mẹ – con theo quy định pháp luật. Trong khi đó, quan hệ giám hộ được xác lập đối với những trường hợp luật định, người giám hộ không đương nhiên thay thế cha mẹ chỉ vì đang trực tiếp chăm sóc trẻ.
Luật sư Dũng cho rằng khi áp dụng, cần xác định đúng tư cách đại diện, căn cứ pháp lý và phạm vi quyền, nghĩa vụ của người ký văn bản đồng ý. Không thể mặc nhiên coi bất kỳ người thân, người nuôi dưỡng hoặc người chăm sóc nào cũng có quyền quyết định việc hiến mô, tạng của trẻ.
Quan trọng hơn, quyền đại diện không đồng nghĩa với quyền sở hữu hay toàn quyền định đoạt cơ thể của người chưa thành niên. Cha mẹ và người giám hộ phải thực hiện trách nhiệm vì lợi ích của người được đại diện, đồng thời tôn trọng nguyện vọng của trẻ phù hợp với độ tuổi và mức độ trưởng thành.
Cần cơ chế người thứ ba độc lập
Một trong những vấn đề pháp lý đáng chú ý nhất của dự thảo là nguy cơ xung đột lợi ích giữa người đại diện và người chưa thành niên trong quyết định hiến mô, tạng.
Trong trường hợp trẻ hiến để điều trị cho cha, mẹ hoặc anh, chị, em ruột, người được hiến có thể là chính người đang trực tiếp chăm sóc, nuôi dưỡng trẻ. Tình huống này dễ tạo ra sức ép tâm lý, dù không nhất thiết xuất phát từ ý định ép buộc. Trẻ có thể cảm thấy mình phải đồng ý hiến để cứu người thân, hoặc lo sợ bị trách móc nếu từ chối.
“Chúng ta phải xác định rằng trẻ em là đối tượng yếu thế nhất trong xã hội, cần được bảo vệ tuyệt đối và hỗ trợ phát triển tối đa ”, luật sư Vi Thị Phường - Công ty Luật TNHH MTV Nguyễn Hiếu thuộc Đoàn luật sư tỉnh Đồng Nai, nói.
“Việc mở rộng đối tượng dưới 18 tuổi là một thay đổi chính sách đáng kể, cần được đánh giá kỹ về pháp lý, y khoa, tâm lý và đạo đức xã hội. Bài toán đặt ra không chỉ là ai có quyền ký văn bản đồng ý, mà còn là thiết kế cơ chế để quyền đại diện không trở thành công cụ gây sức ép lên người chưa thành niên. Việc phân định rõ trách nhiệm của cha mẹ, người giám hộ, cơ sở y tế và cơ quan bảo vệ trẻ em sẽ góp phần hạn chế nguy cơ lợi dụng quan hệ phụ thuộc để ép buộc hoặc trục lợi từ việc hiến mô, tạng”, Luật sư Vi Thị Phường nhấn mạnh.
Theo bà, nguyện vọng của trẻ cùng văn bản đồng ý của cha mẹ, hoặc người giám hộ là những điều kiện cần, nhưng cần xem xét bổ sung cơ chế có người thứ ba độc lập chứng kiến và cơ chế giám sát của cơ quan bảo vệ trẻ em.
Bên cạnh đó, pháp luật cần quy định trẻ em chỉ được phép hiến mô tái sinh (như tế bào gốc tạo máu, máu) cho người thân khi không có người hiến nào khác phù hợp. Việc hiến mô khi còn sống phải được xác minh nhân thân, làm rõ mối quan hệ gia đình và thông qua sự đánh giá, tư vấn của một Hội đồng tư vấn độc lập nhằm bảo đảm tính tự nguyện, không bị tác động hay ép buộc.
Theo luật sư Vi Thị Phường, nếu người đại diện vừa là người có quyền đồng ý, vừa là người được hưởng lợi trực tiếp từ việc hiến mô, nếu chỉ dựa vào văn bản đồng ý của người này sẽ chưa đủ để loại trừ nguy cơ xung đột lợi ích. Đây là vấn đề cần được tính đến khi xây dựng cơ chế bảo vệ người chưa thành niên.
Luật sư Vi Thị Phường - Đoàn luật sư TP Đồng Nai.
“Ý kiến của trẻ được đặt làm trọng tâm, đặt vấn đề sức khoẻ và ý chí nguyện vọng của trẻ lên trên hết. Nếu trẻ không đồng ý hoặc phản đối, quy trình hiến tặng sẽ phải dừng lại ngay lập tức kể cả khi cha mẹ hay người giám hộ có đồng ý”, luật sư Vi Thị Phường nói thêm.
Đối với việc đăng ký hiến sau khi qua đời, cần các quy định rõ hơn để trẻ và gia đình hiểu rằng đăng ký hiến không phải là một cam kết không thể thay đổi.
Ngoài ra mọi hoạt động, thủ tục liên quan đến việc hiến, tặng mô, tạng cần phải mã hóa qua hệ thống không thể chỉnh sửa, ngăn chặn việc lựa chọn người nhận dựa trên tiền bạc hay các mối quan hệ bất hợp pháp.
Đặc biệt, pháp luật cần có chế tài hình sự nghiêm khắc: Mọi hành vi lợi dụng quan hệ giám hộ, chăm sóc thay thế, hoặc nhận nuôi con nuôi để lấy mô, bộ phận cơ thể của trẻ em đều bị sẽ bị xử lý hình sự ở khung hình phạt nặng.
Dự thảo Luật Hiến, lấy, ghép mô, bộ phận cơ thể người và hiến, lấy xác (sửa đổi) đề xuất mở rộng đối tượng được đăng ký hiến mô, bộ phận cơ thể sau khi chết, bao gồm người dưới 18 tuổi nếu có văn bản đồng ý của cha mẹ hoặc người giám hộ. Đối với trường hợp hiến mô tái sinh khi còn sống, dự thảo đặt ra những điều kiện chặt chẽ hơn về độ tuổi, người nhận, sự đồng ý của người hiến và người đại diện theo pháp luật.
Cụ thể, người từ đủ 15 đến dưới 18 tuổi có thể hiến mô tái sinh để điều trị cho thành viên gia đình khi không có người hiến trưởng thành phù hợp. Người dưới 15 tuổi chỉ được xem xét hiến cho cha, mẹ, anh, chị, em ruột trong điều kiện tương tự. Dự thảo nghiêm cấm lấy thận, gan, tim, phổi hoặc bất kỳ bộ phận cơ thể lành nào của người dưới 18 tuổi đang sống.
