Chương trình kỷ niệm 80 năm Ngày Quốc hội thông qua bản Hiến pháp đầu tiên sáng 6-11 - Ảnh: QUỐC HỘI
Ngày 6-11, tại lễ kỷ niệm 80 năm Ngày Quốc hội Việt Nam thông qua bản Hiến pháp đầu tiên, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đã nhấn mạnh yêu cầu tiếp nối di sản lập hiến bằng một Nhà nước pháp quyền có năng lực hành động, tận tâm phục vụ Nhân dân và kiến tạo tương lai.
Nhìn lại hành trình 80 năm, càng thấy rõ sức sống bền bỉ của những giá trị đã được xác lập từ buổi đầu độc lập.
Giá trị khai sinh: Độc lập dân tộc gắn với quyền làm chủ của Nhân dân
Ngày 9-11-1946, khi nền độc lập vừa giành được phải đối mặt với muôn vàn thử thách, Quốc hội khóa I đã thông qua bản Hiến pháp đầu tiên của nước Việt Nam Dân chủ cộng hòa. Đó là sự khẳng định bản lĩnh của một dân tộc độc lập, tự tổ chức Nhà nước bằng Hiến pháp và pháp luật.
Giá trị lớn nhất của Hiến pháp năm 1946 là đặt Nhân dân vào vị trí chủ thể của quyền lực nhà nước. Độc lập dân tộc từ đây gắn liền với quyền tự do, dân chủ, bình đẳng của công dân; sức mạnh của chính quyền gắn với trách nhiệm phụng sự Nhân dân. Bản Hiến pháp ấy còn kết tinh tinh thần đại đoàn kết, khơi dậy niềm tin bảo vệ nền độc lập non trẻ.
Tám mươi năm nhìn lại, điều đáng trân trọng không chỉ là tầm nhìn vượt trước thời đại của những người đặt nền móng, mà còn là một triết lý vẫn nguyên giá trị: Nhà nước không phải mục đích tự thân; quyền lực chỉ có ý nghĩa khi được sử dụng để bảo vệ phẩm giá, quyền lợi và hạnh phúc của Nhân dân.
PGS.TS Bùi Hoài Sơn, Phó trưởng Ban Tuyên giáo Trung ương - Ảnh: G.H.
Dòng chảy kế thừa: Mỗi bản Hiến pháp đáp ứng một yêu cầu phát triển của đất nước
Lịch sử lập hiến Việt Nam là lịch sử của sự kế thừa và đổi mới.
Hiến pháp năm 1959 tạo cơ sở pháp lý cho công cuộc xây dựng chủ nghĩa xã hội ở miền Bắc và đấu tranh thống nhất nước nhà; Hiến pháp năm 1980 phản ánh yêu cầu xây dựng đất nước sau ngày thống nhất; Hiến pháp năm 1992 mở đường về thể chế cho sự nghiệp đổi mới.
Hiến pháp năm 2013 tiếp tục phát triển những nguyên tắc về Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa, quyền con người, quyền công dân, cũng như sự phân công, phối hợp và kiểm soát quyền lực nhà nước.
Việc sửa đổi, bổ sung một số điều năm 2025 tiếp tục đáp ứng yêu cầu đổi mới tổ chức và hoạt động của bộ máy nhà nước.
Mỗi bản Hiến pháp đáp ứng một nhiệm vụ lịch sử khác nhau. Bởi vậy kế thừa không phải là giữ nguyên mọi mô hình tổ chức, mà là gìn giữ những giá trị nền tảng và tìm ra cách thức phù hợp hơn để hiện thực hóa các giá trị ấy.
Sợi chỉ đỏ xuyên suốt là độc lập, chủ quyền quốc gia; quyền làm chủ của Nhân dân; sự thống nhất của quyền lực Nhà nước trong khuôn khổ Hiến pháp, pháp luật và khát vọng xây dựng một xã hội công bằng, văn minh, hạnh phúc.
Kiến tạo năng lực phát triển mới
Trong bài phát biểu ngày 6-11, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đặt ra yêu cầu tổng kết thi hành Hiến pháp năm 2013, chuẩn bị cơ sở lý luận và thực tiễn để nghiên cứu, đề xuất sửa đổi tổng thể Hiến pháp.
Quá trình ấy phải khoa học, dân chủ, thận trọng, phát huy trí tuệ Nhân dân và thực hiện nghiêm Hiến pháp hiện hành.
Vấn đề cốt lõi không phải sửa đổi nhiều hay ít, mà là Hiến pháp và hệ thống pháp luật có tạo được nền tảng đủ vững chắc cho các mục tiêu phát triển đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045 hay không.
Trong một thế giới biến động nhanh, khi khoa học, công nghệ, chuyển đổi số và những phương thức kinh tế mới đang làm thay đổi đời sống, thể chế phải vừa bảo đảm kỷ cương, công lý, quyền con người, vừa mở đường cho sáng tạo và giải phóng các nguồn lực phát triển.
Muốn vậy, cần làm rõ hơn trách nhiệm và cơ chế kiểm soát quyền lực; phân cấp, phân quyền phải gắn với nguồn lực và khả năng thực thi; quyền hiến định phải có điều kiện để trở thành quyền được thụ hưởng trong cuộc sống.
Pháp luật không thể chỉ đặt ra những giới hạn quản lý, mà còn phải tạo niềm tin để người dân và doanh nghiệp yên tâm đầu tư, sáng tạo, cống hiến. Đồng thời mọi quyết sách phát triển cần tính đến môi trường, công bằng xã hội và cơ hội của các thế hệ mai sau.
Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nhấn mạnh: "Phát triển hôm nay phải tạo thêm năng lực cho ngày mai". Đó cũng là thước đo cho tư duy lập hiến trong giai đoạn mới.
Phát huy Hiến pháp năm 1946 không chỉ là tự hào về một dấu mốc lịch sử, mà là tiếp tục xây dựng Nhà nước liêm chính, hành động, có trách nhiệm, để mỗi bước hoàn thiện thể chế thực sự góp phần đưa đất nước phát triển phồn vinh, văn minh, hạnh phúc.
