Trung Quốc đang triển khai dự án thủy điện trên hạ lưu sông Yarlung Tsangpo ở Tây Tạng với tổng vốn khoảng 1.200 tỷ NDT, tương đương 4,5 triệu tỷ đồng. Khi hoàn thành, tổ hợp 5 nhà máy dự kiến tạo ra khoảng 300 tỷ kWh điện mỗi năm, gần gấp 3 lần sản lượng thiết kế của đập Tam Hiệp.
Dự án được Trung Quốc phê duyệt vào tháng 12/2024 và chính thức khởi công ngày 19/7/2025 tại thành phố Lâm Chi, Tây Tạng, với sự tham dự của Thủ tướng Lý Cường. Theo kế hoạch, công trình dự kiến hoàn thành vào năm 2033.
Theo Chính phủ Trung Quốc, dự án gồm 5 nhà máy thủy điện bậc thang, chủ yếu cung cấp điện cho các khu vực bên ngoài Tây Tạng, đồng thời đáp ứng nhu cầu điện tại địa phương. Tổng vốn đầu tư được công bố khoảng 1.200 tỷ NDT, đưa công trình trở thành một trong những dự án hạ tầng có chi phí lớn nhất từng được xây dựng trên thế giới.
Điểm đáng chú ý là công trình không đơn thuần dựa vào việc xây một con đập khổng lồ để tích nước. Dự án tận dụng địa hình đặc biệt của hạ lưu Yarlung Tsangpo, nơi dòng sông có đoạn hạ thấp khoảng 2.000 m trên quãng đường khoảng 50 km.
Theo các tài liệu kỹ thuật và thông tin được công bố, phương án phát triển dự án sử dụng hệ thống đường hầm và công trình ngầm để chuyển một phần dòng nước, qua đó tận dụng độ dốc tự nhiên rất lớn của khu vực để phát điện. Một số phương án nghiên cứu trước đây từng đề cập các đường hầm dài hàng chục km xuyên qua vùng núi Namcha Barwa. Các nghiên cứu kỹ thuật gần đây cũng cho biết tổng chiều dài hệ thống hầm của phương án phát triển có thể vào khoảng 46 km, với độ chênh cao và độ sâu chôn lấp công trình lên tới khoảng 2.200 m.
Đây cũng là lý do dự án được xem là một trong những công trình thủy điện phức tạp nhất thế giới. Địa hình Tây Tạng có độ cao lớn, địa chất phức tạp và tồn tại các khu vực có ứng suất đá cao. Các nghiên cứu kỹ thuật về khu vực cho thấy việc đào các đường hầm sâu có thể đối mặt với nguy cơ đá nổ, biến dạng lớn và các vấn đề địa chất khác.
Một nghiên cứu của các nhà địa chất Trung Quốc công bố trong năm 2026 còn chỉ ra một đứt gãy địa chất đang hoạt động nằm dưới khu vực dự án. Các nhà khoa học cảnh báo hoạt động của đứt gãy có thể ảnh hưởng tới độ ổn định của sườn dốc và các công trình hạ tầng, đồng thời đề xuất tăng cường các biện pháp gia cố để giảm nguy cơ sạt lở và sụp đổ.
Quy mô phát điện là điểm khiến dự án Yarlung Tsangpo vượt xa các công trình thủy điện hiện nay. Công suất của toàn bộ tổ hợp được ước tính ở mức khoảng 70 GW, trong khi sản lượng điện trung bình dự kiến khoảng 300 tỷ kWh mỗi năm. Con số này gần gấp 3 lần sản lượng điện thiết kế khoảng 88,2 tỷ kWh/năm của đập Tam Hiệp, đủ đáp ứng nhu cầu sử dụng của hơn 300 triệu người.
Yarlung Tsangpo là một hệ thống gồm nhiều nhà máy thủy điện bậc thang và các công trình chuyển nước, khác với mô hình đập – hồ chứa quy mô lớn của Tam Hiệp.
Sau hơn một năm kể từ khi khởi công, dự án vẫn đang trong giai đoạn triển khai các hạng mục ban đầu. Các công việc gồm xây dựng hạ tầng phục vụ thi công, chuẩn bị mặt bằng, hậu cần, khảo sát địa chất và các hệ thống hỗ trợ. Những hạng mục phức tạp nhất như hệ thống đường hầm sâu và các nhà máy điện ngầm sẽ đòi hỏi thời gian xây dựng kéo dài.
Bên cạnh bài toán kỹ thuật, dự án còn thu hút sự chú ý bởi vị trí của nó trên một con sông xuyên biên giới. Yarlung Tsangpo sau khi chảy qua Tây Tạng tiếp tục xuống Ấn Độ với tên Brahmaputra, trước khi chảy vào Bangladesh. Vì vậy, việc Trung Quốc phát triển thủy điện ở thượng nguồn từ lâu đã được các quốc gia hạ lưu quan tâm.
Khi hoàn thành, dự án được kỳ vọng trở thành nguồn cung cấp điện tái tạo quy mô rất lớn của Trung Quốc. Tuy nhiên, cùng với quy mô chưa từng có, công trình cũng đặt ra hàng loạt bài toán về địa chất, môi trường, nguồn nước và an toàn khi xây dựng trong một trong những khu vực có địa hình phức tạp nhất thế giới.
